Edirne Büyük Sinagogu

Bir Ladino Güzelliği: Büyük Edirne Sinagogu

Edirne’nin, dünyada, metrekare başına düşen tarihi eser sayısı bakımından Floransa‘dan sonra gelen ikinci şehir olduğunu biliyor muydunuz? Peki Avrupa’nın en büyük ikinci, dünyanınsa üçüncü büyük havrasının yine bu şehirde olduğunu? Hardal sarısı ile boyalı Edirne Büyük Sinagogu kentin tarihi sokaklarında dolaşırken sessiz sedasız, ansızın insanın karşısına çıkıyor ve  göz alıcı ihtişamı ve çekiciliğiyle kültür turu yapmayı sevenleri her seferinde büyülüyor. En azından beni öyle yapıyor, hem de senelerdir.

Edirne Büyük Sinagog binası

Tarihi kaynaklara göre 1930lu yıllara kadar Trakya’da, özellikle de Edirne’de büyük bir Yahudi cemiyeti yaşamaktaydı. Hatta, 1361 yılında Osmanlı topraklarına katılan Edirne’ya Yahudilerin Türklerden bile önce, Kudüs’ün MÖ 70 yılında yakılıp yıkılmasını takiben gelip yerleştiği söylenmektedir. Osmanlı İmparatorluğu’nun kurulması ve Edirne’nin başkent olmasıyla birlikte Avrupa’daki baskılardan kaçan çok sayıda Yahudi Edirne’ye göç etmiş veya buraya sığınmışlar. Edirne’de zengin ve mutlu bir yaşam süren Yahudi topluluğu öyle fazlaydı ki şehirdeki sinagog sayısı 13’ü bulmuştu. Baş hahamlık yetkisi Edirneli bir Yahudi’ye aitti.

Zamanda yolculuk yapabilsem bu döneme gitmek, içinde yaşadığım şehrin bu günlerinde yaşamak isterdim. İspanya ve Portekiz’den gelip Edirne’ye yerleşen ve Ladino dilini kullanan Sefaradlar ile sohbet etmek, o güzel dilin tınısını her yerde duymak ve konuşmak isterdim.

Edirne Büyük Sinagog – 2011 yılında çektiğim bir fotoğraf

Malum, insanlık tarihi boyunca ünlü kentlerin ünlü yangınları ve depremleri olmuştur. Bazen doğa izin vermez devam eden düzenin akışına, kimi zaman da bizzat insan ameli. Edirne’de de 1905 yılında büyük bir yangın çıkmış. Kaleiçi semtinde pek çok ev yanıp kül olmuş. Beraberinde var olan 13 havra da yanmış, yıkılmış.

Edirne Büyük Sinagog – 2011 yılında çektiğim bir fotoğraf

Avrupa’da yaşayan Yahudiler Edirne’ye yardım kampanyaları düzenlemişler. Toplanan paralar yerine ulaşmış ve 1906 tarihinde II. Adbülhamit tarafından bir ferman yayınlanarak yanan 13 sinagog yerine büyük bir sinagogun yapılmasına karar verilmiş. İşte Edirne Büyük Sinangog binasının hikayesi de burada başlıyor. Fransız mimar ve mühendis France Depre tarafından 1907 tarihinde tamamlanan havranın bahçesinde lojman ve okul bulunmaktaymış.

Yıkılan bir tarih

Yaklaşık bin kişilik ibadet kapasitesi bulunan havranın ışıltılı günleri, Trakya’dan yavaş yavaş göç etmeye başlayan cemaatin etkisiyle, günbegün azalmış ve ne yazık ki ibadet eden Yahudi cemaati kalmadığı için sinagogun mülkiyeti 1995 yılında Vakıflar Bölge Müdürlüğü’ne devredilmiş.

Büyük Edirne Havrası Kaynak: Vakıflar Genel Müdürlüğü

Hepimiz biliriz ki içinde insan ruhunun barınmadığı evler ve binalar bir süre sonra harap olur, yıkılır. Yaşanmamışlığı kaldıramaz hiçbir yapı. Kapısının çalınmadığı, camına yaslanıp da dışarısının izlenmediği, içinde hüzün ve sevinç göz yaşının dökülmediği yapılar bir süre sonra gerçek birer betona dönüşürler ve kendilerini terk eden insanlardan intikam alırcasına dramatik bir şekilde çöker, giderler.

Kaynak: Vakıflar Genel Müdürlüğü

Edirne Büyük Sinagog binasının başına da gelen bu işte. 1997 yılında çatısına yığılan karları (Edirne’nin soğuk ve ayaz kışları meşhurdur) kaldıramamış ve çökmüş büyük havra.

Edirne Büyük Sinagog – restorasyon öncesi @martiuctu

Ben sinagogu 2015 yılındaki restorasyonu tamamlanmış ve yeniden ibadete açılmış haline dek, yani tüm çocukluğum ve öğrencilik yıllarım boyunca o harap, yıkık dökük haliyle gördüm ve onu öyle sevdim.

Kaynak: archinect.com

Kaleiçi’nde dolaşırken, eski evlerin arasından başımı kaldırdığımda birden o yıkık döküklüğüyle beni selamlamasını, tek bir duvarının dimdik duruşunu ve o duvarın garip hüznünü sevdim.

Sinagogun hardal sarısı duvarları @martiuctu

2011 yılında, Kıyık semtinde bir okulda çalışırken Edirne Milli Eğitim Müdürlüğü ve ÇEKÜL Vakfı ile ortak yürütülen bir projede görevlendirildiğimde öğrencilerimle birlikte sokak oyunları oynamak için Edirne’nin ara sokaklarına gittik.

Çekül Sokak Oyunları Türkiye Sergisi

Yanımıza bizi fotoğraflamak için Okan Bayülgen bulunuyordu. Sinagogu gördüğündeki heyecanına şahidim ve tam olarak dile getirmese bile benim yıkık ve tarihi binalara karşı ezelden beri hissettiğim duyguyu onun da hissettiğine eminim.

Sokak Oyunları – Fonda Büyük Sinagog Edirne

41 Kere Maşallah

Edirne Büyük Sinagogu restorasyon çalışmaları 26 Mart 2015 tarihinde nihayet tamamlandığında devlet temsilcileri ve Yahudi cemaati fertlerinin katılımıyla yeniden kullanıma açıldı. O tarihten bu yana da havrada özel günlerde dini törenler, şahane fotoğraf sergileri ve bazen de cemaat düğünleri oluyor.

                 Büyük Edirne Sinangogu düğün

46 yıl aradan sonra ilk duanın okunduğu, 41 yıl aradan sonra ise ilk düğünün yapıldığı havrada Türk Musevi Cemaati Başkanı İshak İbrahimzadeh en güzel mesajı verdi:

“Bugün çok çok mutluyuz. Çocukluğumuzdan beri duyduğumuz küçük bir kelime ile başlamak istiyorum. 41 kere maşallah dememiz lazım, 41 sene sonrası için. Hakikaten bina olmanın ötesinde ruhu olan bir mekan oldu. Hepimizi türlü vesilelerle topladı. İnşallah burada oluşan enerjini, mesajların Türkiye’mizin her tarafına aynı güzellikte dağılmasını istiyoruz. Bunun içinde çalışmaya devam edeceğiz”

Açılış töreninden bir kare. Kaynak: Agos

Sinagogda yapılan ilk düğünde Sefardik Musevi gelenekleri uyarınca Anoten duası edildi.

Büyük Edirne Sinagogu 2017

İnsanın aynı anda hem şehir romantiği hem de bir dil fanatiği olması zor bir şey. Aklınız, zihniniz sürekli geçmişte ve yaşanmışlıklarda oluyor. Binaların ve şehirlerin enerjisini duyumsuyorsunuz, şehirlerle konuşuyorsunuz.

Edirne Büyük Sinagogu 2016

Eskiler canlansın, ama güzel canlansın diye dualar ediyorsunuz. Bir kaç yüz yıl önce bu geçtiğim sokaklarda neler yaşandı, buradan kimler geldi geçti, bu sokaklarda hangi dillerde dualar edildi, hangi dilekler dilendi diye merak ediyorsunuz. Garip bir his, tarifi yok. Hüzünlü ve güzel. Tüm eski kentler gibi eski bir duygu bu da.

Floransa’ya da, Edirne’ye de ve tüm tarihle iç içe yaşayan şehirlere; 41 kere Maşallah!

Not: Edirne Yahudileri hakkında ayrıntılı bilgi almak isteyenlere Güngör Mazlum’un Edirne Yahudileri isimli kitabı okumalarını tavsiye ediyorum.

 

 

 

Etiketler
,
Gezgin Martı

Dali’nin İzinde Figueres

Katalanlar Figeres diyor, İspanyollar Figueras. Bense sıkıcı, minik bir kasaba. Girona’ya bağlı,...
Devamını Oku

5 Yorum

Bir Cevap Yazın

E-posta hesabınız yayımlanmayacak. Gerekli alanlar * ile işaretlenmişlerdir